مالیات چیست و انواع آن کدامند؟

مالیات، واژه‌ای که برای بسیاری از افراد جامعه آشنا است اما کم‌تر کسی از عموم جامعه تعریف دقیقی از آن دارد. شاید بپرسید مالیات چیست؟ مالیات، پولی است که افراد، موسسات و شرکت‌ها باید آن را به دولت بپردازند. باید گفت که یکی از راه‌های درآمد دولت برای برآورده کردن برخی از نیازهای عمومی دریافت مالیات است. گفتنی است که مالیات دارای سه ویژگی اصلی است؛ اول این که بلاعوض است و پولی که به عنوان مالیات پرداخت می‌کنیم بازگشت ندارد. ویژگی دوم این است که مالیات به موجب قانون صورت می‌گیرد؛ یعنی به واسطه اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی پرداخت می‌شود و هر آن‌چه که برای پرداخت آن وجود دارد در چارچوب اظهارنامه قرار گرفته است. اما این پدیده اقتصادی شامل ابعاد دیگری هم هست که برای شناخت بهتر لازم است که با آن‌ها آشنا شویم.

مالیات چیست؟

دولت‌ها برای تأمین هزینه‌های اجتماعی، اقدام به دریافت قسمت مشخصی از درآمدهای شهروندان می‌کنند. این دریافتی را با نام مالیات می‌شناسند. درآمد دریافت شده با نام مالیات برای تامین رفاه اجتماعی در قسمت‌های مختلف جامعه هزینه می‌شود.

نرخ مالیاتی چیست؟

نرخ مالیاتی شامل مبنا، نرخ و مبلغ می‌شود. این مولفه‌ها در محاسبه مالیات در نظر گرفته می‌شوند و با نام نرخ مالیاتی هم شناخته می‌شوند. نرخ مالیات، درصد مشخصی است که نرخ تناسب را در بر می‌گیرد.

دسته بندی انواع مالیات

یکی از مهم‌ترین سوالاتی که ذهن هر شخص را در مورد مالیات به خود مشغول می‌کند این است که اصلا مالیات شامل چه مواردی می‌شود. قانون مالیات شامل بیش‌تر درآمدها می‌شود. اما برای این که در یک دسته بندی دقیق بتوانیم به ریزجزء مواردی که شامل مالیات می‌شوند بپردازیم بهتر است اول از همه، انواع مالیات را نام ببریم؛ نوع اول مالیات مستقیم و نوع دوم مالیات غیر مستقیم.

مالیات مستقیم

این نوع از مالیات تعریف بسیار ساده‌ای دارد. مالیاتی را که فرد مشمول مالیات یا همان مؤدی مالیاتی پرداخت می‌کند را مالیات مستقیم می‌گویند. غیر از این حالت را مالیات غیر مستقیم می‌گویند. با این حساب باید گفت که تعداد مالیات‎‌های مستقیم بسیار زیاد هستند که به معرفی آن‌ها می‌پردازیم.

مالیات بر مصرف

یکی از مواردی که برای مالیات در نظر گرفته شده است، مالیات بر مصرف است. در کشورهای دیگر زمانی که افراد اقدام به خرید کالایی از فروشگاه می‌کنند، قسمتی چاپ شده به همراه قیمت کالا را روی بسته بندی آن می‌بینند که مربوط به مالیات بر مصرف می‌شود. به این ترتیب هر فردی به میزان و تعدادی که از هر کالا استفاده می‌کند، مالیات بیش‌تری را هم می‌پردازد. گرچه این مالیات باید به دست تولید کننده و فروشنده پرداخت شود اما سرآخر این مصرف کننده است که میزان مالیات بر مصرف را پرداخت می‌کند. این روش در ایران کاربردی نیافته است.

مالیات بر دارایی

مالیات بر دارایی و پرداخت آن به طور مستقیم به دارایی مؤدی یا همان مسئول پرداخت مالیات مربوط می‌شود. یکی از معمول‌‎ترین انواع مالیات بر دارایی همین مالیات بر ارث است. به این شکل که دارایی هر شخص بعد از فوت شامل مالیات بر دارایی می‌شود. یعنی قبل از این که وارثین شخص متوفی بخواهند سهم الارث خود را بردارند، دولت اقدام به دریافت مالیات از کل دارایی متوفی می‌کند. مالیات بر دارایی بنا بر نوع دارایی‌های ما مشخص می‌شود و درصد مالیات هر کدام از اموال ما متفاوت است. البته دامنه این مالیات تنها به ارث محدود نمی‌شود و گسترده‌تر است.

دیگر مالیات های مستقیم

از دیگر مالیات های مستقیم می‌توان به مالیات بر درآمد مشاغل اشاره کرد که طبق اظهارنامه مالیاتی میزان مشخصی از درآمد شخص در زمان پرداخت حقوق کسر می‌شود. مالیات بر درآمد اتفاقی نیز از دیگر انواع مالیات مستقیم است که به جوایز و بخشش اموال تعلق پیدا می‌کند. مالیات بر درآمد املاک هم که از نام آن مشخص است و به اجاره املاک و استهلاکات مربوط به املاک مربوط می‌شود. مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی مانند شرکت‌های تجاری و مؤسسات مربوط می‌شود. یک دسته دیگر از مالیات‌های مستقیم هم مالیات بر درآمد کشاورزی هستند که به دامپروری، پرورش زنبور عسل، ماهیگیری و مواردی از این دست می‌پردازند. اما مالیات غیر مستقیم چیست؟

مالیات غیرمستقیم

نوع دوم مالیات به نام مالیات غیر مستقیم شناخت می‌شود. از انواع مالیات غیر مستقیم می‌توان به حقوق و عوارض گمرکی اشاره کرد که بیش‌تر به بخش صادرات و واردات هر محصول و کالایی که در گمرک رد و بدل می‌شود تعلق می‌گیرد. این نوع از مالیات به شرایط اقتصادی کشور و نیز تصمیم گیری‌های بازرگانی وابسته است. قیمت و ارزش و حجم و وزن کالاهای صادراتی و وارداتی بر میزان مالیات غیر مستقیم تاثیر دارند.

مالیات بر ارث

مالیات ارث بر اساس ماده 17 تا 43 با موضوع مالیات بر ارث قابل اجرا است. بر اساس قانون، از زمانی که صاحب دارایی فوت می‌کند، مالیات بر ارث قابل اجرا است.آن چه که در مالیات بر اثر به عنوان مالیات محسوب می‌شود، حق تمبر و ارث است. افراد به طور معمول از دارایی‌هایی مانند ارث و مستغلات و منزل و خودرو برخوردار هستند که بعد از فوت، مالیات بر ارث شامل تمام این دارایی‌ها می‌شود. اما مالیات بر ارث شامل چه افرادی می‌شود؟ این مالیات شامل افراد زیر با نرخ‌های تعیین شده می‌شود:

· وارثین درجه یک: مالیات بر ارث با نرخ 5 تا 35 درصد برای والدین و نوه، فرزند، همسر

· وارثین درجه دو: مالیات بر ارث با نرخ 15 تا 45 درصد برای خواهر، برادر، فرزندان، عمو و خاله.

· وارثین درجه سه: مالیات بر ارث با نرخ 35 تا 65 درصد برای دایی، خاله، عمو و فرزندان.

مالیات حق تمبر

از مالیات‌های مستقیم می‌توان به مالیات حق تمبر اشاره کرد. در قانون مالیات‌های مستقیم از ماده 44 تا 51، مالیات حق تمبر به عنوان مالیات مستقیم شناخته شده است. به عنوان مثال، به ازای چاپ هر برگ چک، 200 ریال از بانک به عنوان مالیات حق تمبر دریافت می‎شود.

مالیات بر درآمد

از دیگر انواع مالیات مستقیم می‌توان به مالیات بر درآمد اشاره کرد. تمام اشخاص حقیقی و حقوقی که کسب درآمد دارند، باید بخشی از درآمد خود را به عنوان مالیات در اختیار دولت قرار دهند. مالیات بر درآمد شامل قسمت‌های مختلف می‌شود. مالیات بر امکان و مستغلات، مالیات بر درآمد کشاورزی، مالیات بر درآمد اتفاقی، مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی و مالیات بر واردات از انواع مالیات بر درآمد به حساب می‌آیند.

مالیات بر درآمد مشاغل

یکی از انواع مالیات بر درآمد، مالیات بر درآمد مشاغل است. صاحبان مشاغل به تمام کسانی گفته می‌شود که به فعالیتی اقتصادی مشغول هستند. درآمدی هم که افراد حقیقی به دست می‌آورند هم شامل مالیات بر درآمد مشاغل می‌شود.

مالیات بر درآمد اتفاقی

هر عایدی که بر اساس معاملات، یا پول‌های بلاعوض یا به عنوان جایزه حاصل شود شامل مالیات بر درآمد اتفاقی خواهد شد. به دلیل اتفاقی بودن این درآمدها، نام مالیاتی که بر آن‌ها قرار می‌گیرد را مالیات بر درآمد اتفاقی می‌نامند.

مالیات بر درآمد کشاورزی

فعالیتی مانند کشاورزی از مالیات معاف هستند. کشاورزی، دامپروری، دامداری، زنبور عسل و پروش طیور و صیادی و به وجود آوردن جنگل‌ها و مراتع از فعالیت‌هایی هستند که شامل مالیات بر درآمد کشاورزی نمی‌شوند.

مالیات بر درآمد املاک و مستغلات

مالیات بر درآمد املاک و مستغلات به 3 دسته تقسیم می‌شود. دسته اول شامل مالیات بر اجاره املاک و مستغلات می‌شود. دسته دوم، مالیات بر نقبل و انتقال املاک و دسته سوم شامل مالیت بر مستغلات خالی از ساکن می‌شود.

مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی

درآمدی که از فعالیت‌های شرکت‌ها به دست می‌آید را به عنوان درآمد اشخاص حقوقی در نظر می‌گیرند. به این درآمد مالیات تعلق می‌گیرد که به عنوان مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی شناخته می‌شود. البته باید به این نکته اشاره کرد که مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی بعد از در نظر گرفتن ضررهایی که متحمل شده‌اند محاسبه می‌شود. نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی به طور معمول 25% درصد است.

مالیات بر واردات

مالیات بر واردات شامل دو نوع مالیات می‌شود؛ مالیات بر واردات و مالیات بر مصرف و فروش. مالیات بر مصرف و فروش شامل مالیات فرآورده‌های نفتی، الکل طبی و بهداشتی یا مالیات‌های نقل و انتقال خودرو، فروش سیگار و همچنین مالیات بر ارزش افزوده.

مالیات بر مصرف و فروش کالا و خدمات

یکی از انواع مالیات‌های غیر مستقیم، مالیات بر مصرف و فروش کالا و خدمات است. این نوع از مالیات غیرمستقیم از مصرف کننده نهایی یک کالا دریافت می‌شود. این نوع مالیات با نام‌های مالیات تعرفه، مالیات مصرف، مالیات فروش هم شناخته می‌شوند.

کارمزد معاملات چیست؟

همان‌طور که می‌دانیم برای خرید و فروش هر چیزی نمی‌توان به طور مستقیم اقدام کرد؛ به عنوان مثال برای خرید یک ملک باید به بنگاه سر بزنیم و یا از جایی شبیه آن حال چه به صورت آنلاین و چه حضوری برای انجام معامله خود استفاده کنیم. اگر معامله شما به سرانجام برسد پس بنگاه و یا جایی که باعث انجام معامله ما شده باشد میزان مشخصی را به عنوان کارمزد دریافت می‌کند. در بورس و دنیای سرمایه گذاری نیز چنین چیزی وجود دارد. کارگزاری‌ها به واسطه فراهم کردن فضایی برای معاملات بورسی و خدماتی که به ما می‌دهند میزان مشخصی را به عنوان کارمزد دریافت می‎‌کنند. این کارمزد همراه با مالیات در هر معامله سهام وجود دارد و اخذ می‌شود.

چه کسانی باید مالیات پرداخت کنند؟

در مالیات‌های مستقیم، هر فرد حقیقی ایرانی که در ایران یا خارج از ایران زندگی می‌کند باید بر اساس درآمدهای خود، مالیات دهد. باید گفت که اشخاص حقیقی و حقوقی با توجه به اموال و املاک خود که در ایران قرار دارد، مشمول پرداخت مالیات هستند.

چه کسانی معاف از مالیات هستند؟

بر اساس ماده 133 قانون مالیاتی کشور، درآمد صندوق حمایت از توسعه بخش عشایری، کشاورزی، کارگری، روستایی، صیادی، کارمندی و دانشجویان و همچنین اتحادیه‌ها از پرداخت مالیات معاف هستند.

مالیات چه نفعی برای دولت و مردم دارد؟

مالیات می‌تواند منافع مفید و مؤثر مختلفی برای جامعه داشته باشد. مالیات به عنوان منبع درآمدی بر دولت و تأمین بودجه کشور و هزینه‌های عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عنوان مثال، ساخت بزرگراه‌ها و مدارس و بیمارستان و حمایت از افراد بیکار و بیماران و دیگر افراد دارای شرایط اجتماعی متفاوت با مالیات دریافت شده انجام می‌شود.

جمع بندی

مالیات به عنوان یکی از منابع تأمین مالی مهم به روند اقتصادی و توسعه کشور کمک می‌کند. انواع مالیات و دسته‌بندی‌های آن به این دلیل انجام شده است که میزان مالیات دریافت شده از هر فرد حقیقی یا حقوقی بر اساس قانون به اندازه درآمد و توان مالی آن دریافت شود. آشنایی با مفهوم مالیات می‌تواند آگاهی مالی بیش‌تری به هر فرد در جامعه ارائه دهد.