شاخص بورس چیست و انواع آن کدامند؟

اگر شما هم در بورس سرمایه‌گذاری کرده باشید، حتما اصطلاحاتی مانند شاخص بورس، شاخص کل، شاخص هم وزن و برخی از کلمات مشابه را شنیده‌اید. شاید برایتان این سوال پیش آمده باشد که شاخص چیست و چه چیزی را نشان می‌دهد یا چه فایده‌ای دارد؟ در ادامه به بررسی مفهوم شاخص می‌پردازیم و انواع شاخص بورس، از جمله شاخص قیمت و بازده نقدی را شرح می‌دهیم.

شاخص بورس چیست؟

احتمالا همه شما گزارش‌های هواشناسی‌ را دیده باشید یا وقتی می‌خواهید بیرون بروید، دمای هوا را بررسی می‌کنید. از کجا می‌دانید هوا سردتر شده است یا گرم‌تر؟ ما به جز احساس روی پوستمان، از دماسنج برای این کار استفاده می‌کنیم. دماسنج در واقع شاخصی است که نشان می‌دهد دما نسبت به روزهای قبل چقدر تغییر کرده و آیا سردتر است یا گرم‌تر در موارد دیگر هم از چنین ابزارهایی استفاده می‌کنیم.

به طور کلی، هدف استفاده از شاخص آن است که معیاری برای مقایسه تحولات یک متغیر در طول زمان در دست باشیم. در مورد تورم هم چنین چیزی صادق است. در این شرایط قیمت کالاها و خدمات را در یک لحظه معین برابر با صد قرار می‌دهند. در طول زمان با محاسبه قیمت کالاها و خدمات این عدد تغییر می‌کند. به این ترتیب، می‌توانیم متوجه شویم که قیمت کالاها و خدمات چه تغییری کرده و این تغییر چه میزان است. بورس هم از شاخص استفاده می‌کند تا سرمایه گذاران بدانند ارزش بازار در طول زمان چه تغییری کرده است.

فرمول محاسبه شاخص بورس

شاخص بورس از تقسیم ارزش جاری بازار سهام در هر لحظه بر ارزش جاری بازار سهام در تاریخ مبدا ضرب در ۱۰۰ به دست می‌آید.

انواع شاخص ها

برخی از سرمایه‌گذاران تازه‌وارد و افراد نا آشنا با بازار سهام، تنها با شاخص کل آشنایی دارند و وقتی حرف از شاخص‌های بازار سهام به میان می‌آید، تنها شاخص کل و تغییرات آن به ذهنشان می‌رسد. اما شاخص‌های بازار سهام بسیار بیشتر و متنوع‌ تر هستند. این شاخص‌ها دامنه گسترده‌تری دارند و شامل شاخص هم‌وزن، ‌شاخص قیمت TEPIX ، شاخص قیمت هم‌وزن در بورس، ‌شاخص سهام آزاد شناور TEFIX و برخی شاخص‌های دیگر می‌شوند که در ادامه به توضیح آنها می‌پردازیم.

شاخص کل بورس (شاخص بورس تهران ) چیست؟

مشهورترین شاخص بازار سهام که اغلب در رسانه‌ها هم نامش شنیده می‌شود، شاخص کل است. محاسبه این شاخص هم به این صورت است که ارزش آن لحظه‌ بازار سهام بر ارزش بازار در تاریخ مشخصی تقسیم شده و حاصل در عدد 100 ضرب می‌شود. برای محاسبه ارزش بازار در هر لحظه هم باید ابتدا تعداد سهام هر شرکت را در قیمت لحظه‌ای آن ضرب کرد و در نهایت ارزش به دست آمده برای تمام شرکت‌های موجود در آن را جمع کرد.

تحلیل شاخص کل بورس

برای این که درک خوبی از این شاخص داشته باشید، کنکور را به یاد بیاورید. بعضی درس‌ها ضریب 4 و بعضی ضریب 1 داشتند، در نتیجه اگر شما درسی با ضریب 4 را خیلی خوب می‌زدید و درس‌های با ضریب پایین را خراب می‌کردید، احتمالا وضعیت شما چندان هم بد نمی‌شد. برعکس همین موضوع هم صادق است یعنی اگر دروس ضریب یک را خوب بزنید اما درس ضریب 4 را خراب کنید، وضعیت رتبه شما احتمالا بد خواهد شد. شاخص کل هم همین طور است. تعداد کمی از شرکت‌های بزرگ بورسی نقش زیادی در مثبت یا منفی شدن شاخص کل دارند، در حالی که ممکن است بسیاری از شرکت‌های کوچک بازدهی مخالف با آنها را داشته باشند.

شاخص کل TEDPIX چیست؟

شاخص کل TEDPIX مخفف Tehran Exchange Divedend and Price Index یا به عبارت دیگر شاخص قیمت و بازده نقدی بورس تهران است. به تعبیر دیگر این شاخص همان شاخص کل است. همان طور که اشاره کردیم، در این شاخص هر شرکتی که بزرگتر است، وزن بیشتری هم دارد و تاثیر شدیدتری روی شاخص می‌گذارد. در محاسبه این شاخص باید توجه کرد کسانی که در شرکت‌های کوچک‌تر بورسی سرمایه‌گذاری می‌کنند، ممکن است بازدهی متفاوتی نسبت به شاخص کل کسب کرده باشند.

فرمول محاسبه شاخص هم وزن

Ki: ضریب تجزیه یا شرکت iام

Pit: قیمت شرکت iام در زمان t

Pi0: قیمت شرکت iام در تاریخ صفر

n: تعداد شرکت‌های موجود در شاخص

I0: عدد شاخص در تاریخ پایه

شاخص کل هم وزن چیست؟

به دلیل این که شرکت‌های بزرگ بورسی تاثیر زیادی روی شاخص کل می‌گذارند، برخی از شاخص دیگری استفاده می‌کنند تا تغییرات بازار بهتر درک شود. در شاخص کل هم‌وزن، وزن تمام شرکت‌ها برای تاثیرگذاری روی شاخص یکسان فرض می‌شود. برای یک مثال ساده، دوره ابتدایی تحصیل را به یاد بیاورید. در این دوره، هر نمره‌ای تاثیر یکسانی روی معدل شما داشت و فرقی بین ورزش و ریاضی نبود. در واقع، رشد یا نمره پایین هر درسی به میزان مشابهی می‌توانست معدل را تحت تاثیر قرار دهد. در مورد شاخص هم‌وزن نیز شرایط به همین نحو است یعنی شاخص فوق به یک میزان از هر شرکتی تاثیر می‌پذیرد و وزن یک شرکت کوچک با یک شرکت بزرگ برابر است. این شاخص وضعیت کلی بازار را بهتر نشان می‌دهد.

شاخص قیمت TEPIX در بورس چیست؟

شاخص TEPIX مخفف Tehran Exchange Price Index است که به معنای شاخص قیمت بورس تهران است. این شاخص از جمله مهمترین شاخص‌های بورس است که روند قیمت کلی شرکت‌های پذیرفته شده در بورس را مورد بررسی قرار می‌دهد. میزان رشد شاخص قیمت در بورس نشان دهنده آن است که قیمت شرکت‌های حاضر در بورس اوراق بهادار چقدر تغییر کرده است. شاید برایتان این سوال پیش بیاید که با این تفاسیر، شاخص قیمت با شاخص کل چه تفاوتی دارد؟

درست است که هر دو این شاخص‌ها شرکت‌های یکسانی را مورد بررسی قرار می‌دهند، اما در شاخص کل میزان پرداخت سود سالانه شرکت‌ها هم علاوه بر قیمت در محاسبه منظور می‌گردد، در صورتی که در شاخص قیمت تنها افزایش قیمت‌ها به حساب می‌آید. با این حال، شباهت دو شاخص بالا این است که هم در شاخص کل و هم در شاخص قیمت، شرکت‌های بزرگ‌تر وزن بیشتری در شاخص دارند. به این شاخص TEPIX هم گفته می‌شود.

شاخص قیمت هم‌وزن چیست؟

در شاخص قیمت هم‌وزن همه‌ی سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بازار اوراق بهادار دارای وزن برابری هستند و تاثیری که بر شاخص قیمت می‌گذارند، یکسان است. در نتیجه شرکت‌های بزرگ و شاخص‌ساز در تاثیرگذاری شاخص قیمت هم‌وزن دارای وزن برابری با شرکت‌های کوچک بورس هستند.

شاخص سهام آزاد شناور TEFIX

یکی دیگر از شاخص‌هایی که مهم است و در این بازار رواج دارد، شاخص TEFIX یا شاخص سهام آزاد شناور است. سهام شناور آزاد به بخشی از سهام یک شرکت گفته می‌شود که گمان می‌رود در آینده‌ای نه چندان دور مورد معامله قرار گیرند. در واقع مالکان این بخش از سهام شرکت دید بلندمدت برای حفظ آن سهام را ندارند. برای محاسبه این شاخص باید بگوییم مانند شاخص کل محاسبه می‌شود، البته با این تفاوت که به جای وزن شرکت‌ها و بزرگی و کوچکی آنها از سهام شناور استفاده می‌شود.

شاخص بازار اول و دوم

شرکت‌هایی که در بازار سهام وجود دارند را به طور کلی می‌توان به دو دسته تقسیم کرد. دسته اول از نظر میزان سرمایه، میزان سودآوری، افراد سهامدار و مواردی از این قبیل سطح بالاتری نسبت به دسته دوم دارند. شرکت‌هایی که وضعیت بهتری دارند و در دسته اول جای دارند، در شاخص بازار اول و مابقی شرکت‌ها در بازار دوم جای می‌گیرند. طبیعتا شرکت‌های دسته اول بزرگ‌تر و معروف‌تر از بازار دوم هستند.

نگاهی به شاخص 50 شرکت بر‌تر

یکی از مهمترین شاخص‌هایی که در بازار مالی هر کشوری وجود دارد، این است که تعدادی از شرکت‌های مطرح آن را در یک فهرست وارد می‌کنند و شاخصی از آنها تشکیل می‌دهند. در بازار سهام ما نیز چنین شاخصی وجود دارد. هر سه ماه یک بار، بورس اقدام به انتشار گزارشی می‌کند که بر اساس آن 50 شرکتی که سهامشان نقدشوندگی بیشتری دارند، در آن درج می‌شود. میانگین ارزش این 50 شرکت را شاخص 50 شرکت برتر می‌گویند.

شاخص 30 شرکت بزرگ

از سوی دیگر، شاخصی هم وجود دارد که به شرکت‌های بزرگ بازار سهام می‌پردازد. هر سه ماه یک بار، بورس 30 شرکتی که بیشترین ارزش را در بورس دارند، فهرست می‌کند. این شرکت‌های بزرگ شاخص 30 شرکت بزرگ را تشکیل می‌دهند. به دلیل تاثیرگذاری بالای این 30 شرکت و ارزش بالایی که آنها دارند، سمت و سوی شاخص کل بازار سهام از تغییرات آنها قابل بررسی است.

شاخص صنعت چیست؟

در بازار سهام شرکت‌های مختلفی وجود دارند که برخی از آنها در صنایع مختلف فعالیت می‌کنند. این شرکت‌های صنعتی در بخش‌های تولیدی مانند ساخت خودرو، محصولات پتروشیمی، فلزات و برخی موارد دیگر کار می‌کنند. برای این که صنعت به طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد، از شاخص صنعت استفاده می‌شود. این شاخص، سطح عمومی ارزش سهام شرکت‌های صنعتی را به سرمایه‌گذاران و سهامداران اطلاع می‌دهد و برای تحلیل در این حوزه مناسب است. علاوه بر این، تمام صنعت‌ها در سطح کوچک‌تری نیز شاخص مخصوص به خود را دارند که از جمله آنها می‌توان به شاخص صنعت خودرو یا شاخص محصولات شیمیایی اشاره کرد.

شاخص واسطه‌گری‌های مالی

این شاخص به بررسی وضعیت و عملکرد شرکت‌های فعال در حوزه واسطه‌گری مالی همچون هلدینگ‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و لیزینگ‌ها می‌پردازد. در این شاخص ارزش و قیمت سهام این شرکت‌ها بررسی می‌شود.

تفسیر و مقایسه شاخص کل و شاخص هم وزن

یکی از نکاتی که می‌توان از مقایسه شاخص کل و شاخص هم وزن یاد گرفت، تمایل بورس و سرمایه‌گذاران به شرکت‌های بزرگ یا کوچک است. اگر میزان بازدهی شاخص کل و شاخص هم وزن را در یک بازه زمانی معین به دست بیاورید، ادامه کار راحت است.

اگر شاخص کل بیش از شاخص هم وزن رشد کرده باشد، نشان می‌دهد شرکت‌های بزرگ‌تر بورسی عملکرد بهتری نسبت به شرکت‌های کوچک‌تر داشته‌اند و اصطلاحا خرید شاخص‌سازها بهتر بوده است. این در حالی است که اگر شاخص هم وزن بهتر از شاخص کل رشد کرده باشد، به معنای آن است که شرکت‌های کوچک‌تر بورسی بهتر از شرکت‌های بزرگ عمل کرده‌اند.

شاخص هم وزن و شاخص کل چه موقع رشد می‌کنند؟

در بالا به این که شاخص کل چیست و شاخص هم وزن چیست اشاره کردیم. همان طور که گفتیم شاخص کل بیشتر به شرکت‌های بزرگ وابسته است و از تغییرات آنها تاثیر می‌پذیرد. بسیاری از شرکت‌های بزرگ بورسی نیز صادراتی هستند.

در شرایط تورمی، دلار در برابر ریال رشد می‌کند و قیمت دارایی‌های ثابت مانند ساختمان و زمین هم افزایش می‌یابد. چنین وضعیتی فرصتی برای رشد شرکت‌های بزرگ فراهم می‌کند چرا که به دلیل افزایش قیمت دلار سود شرکت‌های صادراتی می‌تواند بیشتر شود.

به علاوه ارزش دارایی‌های این شرکت‌های بزرگ هم که دارای زمین‌ها، ساختمان‌ها و تجهیزات زیادی هستند بالا می‌رود. به این ترتیب در شرایط فوق شاخص کل قابلیت رشد را دارد. البته در همین وضعیت برخی شرکت‌های کوچک ممکن است با مشکلاتی روبرو شوند. چرا که روند تولید و ارزش آنها ممکن است به دلیل تورم و افت قدرت خرید مردم مختل شود. در چنین شرایطی شاخص کل می‌تواند بیش از شاخص هم وزن رشد کند.

از طرف دیگر، گاهی شرایطی پیش می‌آید که شاخص هم وزن هم رشد کند. به عنوان مثال، در شرایطی که دلار افت کند و ریال در برابر دلار تقویت شود، شرکت‌های کوچک بورسی که مخاطبان آنها داخلی هستند، می‌توانند با رشد سودآوری و جذب سرمایه افراد روبرو شوند. همین موضوع می‌تواند پتانسیل‌هایی برای رشد شاخص هم وزن فراهم آورد. در این صورت شاخص هم وزن می‌تواند بیش از شاخص کل رشد کند. در چنین روزهایی گزینه‌ای مانند صندوق شاخصی هم وزن کیان می‌تواند به گزینه مناسبی برای سرمایه‌گذاری تبدیل شود.

نمودار شاخص بورس چیست؟

روند رشد یا نزول بازار مالی را با یک عدد بیان می‌کنند. اما برای اینکه بتوان دریافت که در گذشته این شاخص چه روندی را طی کرده است، شاخص کل بورس را به صورت نموداری نمایش می‌دهند. نمودار این توانایی را دارد که روند سال‌های گذشته را به صورت ساده در اختیار سرمایه گذار قرار دهد.

پیش بینی شاخصی بورس

برای پیش‌بینی بورس از چند متغیر استفاده می‌شود. ورود و خروج پول حقیقی، ارزش کل معاملات و مواردی از این قبیل می‌تواند به ما کمک کند تا تحلیل خوبی در مورد بازار ارائه دهیم. این پیش‌بینی البته برای کوتاه‌مدت ممکن است.

علت افزایش شاخص بورس

در بورس هم مانند سایر بازارهای دیگر، قیمت بر اساس مکانیسم عرضه و تقاضا تعیین می‌شود. هرگاه سرمایه گذاران تمایل به سرمایه گذاری بیشتر داشته باشند قیمت سهام شرکت‌های پذیرفته شده در بورس افزایش می‌یابد و با افزایش قیمت سهام، شاخص بورس نیز افزایش خواهد یافت. با این حال، اگر بخواهیم شرایط کلی افزایش شاخص بورس را بدانیم، باید عواملی مانند افزایش تورم و افزایش نرخ دلار در بازار آزاد را جزو مهمترین علل رشد بورس دانست.

سقوط شاخص بورس

افرادی که در بازار مالی ایران فعالیت دارند تاریخ 19 مرداد سال 1399 را در ذهن دارند. در این تاریخ شاخص کل بازار اوراق بهادار به اوج رسیده بود. اما مدت زیادی طول نکشید که شاخص کل بورس در بازه زمانی یک سال سقوط تاریخی را تجربه کرد. یکی از مهمترین دلایل این سقوط را می‎توان به حباب قیمت در بورس نسبت داد.

چه عواملی بر شاخص بورس ایران تاثیرگذار است؟

هر کدام از عواملی که در ادامه به بررسی آن‌ها پرداخته می‌شود، در نوع خود، نوساناتی را در شاخص بورس رقم می‌زنند. البته گفتنی است که هر کدام از این عوامل زیرشاخه عوامل بزرگ‌تری هستند. عوامل اقتصادی، عوامل رفتاری، عوامل محیطی و عوامل درونی و بیرونی، موارد اصلی هستند که هر کدام زیرشاخه‌هایی را در بر می‌گیرند.

عوامل اقتصادی

بارزترین عوامل تاثیرگذار بر شاخص بورس در ایران، عوامل اقتصادی و سیاسی هستند. وضعیت اقتصادی ایران، بودجه‌بندی سالانه کشور، ناآرامی‌های سیاسی، سیاست‌های پولی و ارزی و تورم از عوامل اقتصادی تاثیر‌گذار بر شاخص بورس ایران هستند.

عوامل رفتاری

عوامل رفتاری هم هستند که به طور ظاهری در آن‌ها خبری از جریانات مالی نیست. با این حال، عوامل رفتاری نقش مهمی دارند. این عوامل شامل خطاهای رفتاری و اشتباهاتی می‌شوند که ممکن است از سوی هر سرمایه گذاری رخ دهد. از جمله این خطاهای شناختی می‌توان به زیان گریزی اشاره کرد.

عوامل محیطی

عوامل محیطی از انتظارات تورمی گرفته تا قیمت‌های جهانی و احساسات و هیجانات ناشی از اخبار و قیمت جهانی را شامل می‌شود.

عوامل درونی و بیرونی

در نهایت باید اشاره کنیم که برخی عوامل اثرگذار بر شاخص بورس ایران درونی هستند و به شرایط شرکت‌ها، ورود پول و اقتصاد اشاره می‌کنند، در حالی که برخی دیگر عوامل بیرونی هستند و در جایی خارج از فضای شرکت‌ها رخ می‌دهند.