تورم چیست و چطور محاسبه می شود؟

تورم پدیده اقتصادی مهمی است که بارها آن را در گزارش‌های خبری و مطبوعاتی شنیده‌ایم. تورم بلندمدت در ایران بالای 20 درصد است و به همین دلیل هم آثار مخربی روی قدرت خرید مصرف کنندگان دارد. شاید پیش آمده باشد که گاهی برای خرید برای سوپرمارکت رفته باشید اما موقع حساب کردن فهمیده‌اید باید مبلغ بیشتری نسبت به آخرین باری که خرید کرده‌اید، بپردازید. شاید در این شرایط از خرید برخی اقلام صرف نظر کنید. نگاهی به صورتحسابی که دست شما است گواهی بر تورم است. در واقع، تورم به معنای اقتصادی آن عبارت است از افزایش سطح عمومی قیمت‌ها در یک دوره زمانی مشخص مثلا یک ساله.

تورم چیست؟

تورم به رشد سطح عمومی قیمت‌ها در طول یک بازه زمانی گفته می‌شود. مرکز آمار ایران هر ماه اقدام به انتشار نرخ تورم ماهانه و نرخ تورم نقطه‌ای می‌کند. نرخ تورم نقطه‌ای به معنای آن است که قیمت‌ها به طور متوسط در ماه مشابه سال گذشته چقدر تغییر کرده‌اند. نرخ تورم ماهانه هم افزایش قیمت‌ها در یک ماه گذشته را نشان می‌دهد. ضمنا نرخ تورم بر حسب درصد اعلام می‌شود. بسیاری از مردم نرخ تورم اعلام شده را کمتر از حد می‌دانند اما بخشی از این موضوع به عدم آگاهی از نحوه محاسبه نرخ تورم برمی‌گردد. در ادامه به دلایل به وجود آمدن تورم اشاره کرده و نحوه محاسبه نرخ تورم را نیز شرح می‌دهیم.

دلایل به وجود آمدن تورم کدام است؟

به وجود آمدن تورم در یک کشور دلایل متفاوتی دارد. به طور کلی می‌توان سه دلیل برای شکل‌گیری این پدیده برشمرد. اولین مورد به تقاضا برمی‌گردد. معمولا سطح تولیدات کالاها در کوتاه‌مدت ثابت است و تغییرات چندانی نمی‌کند. اگر به هر دلیلی تقاضا در یک کشور برای کالاها یا خدماتی بالا رود، موجب افزایش قیمت آن کالاها یا خدمات می‌شود.

در صورتی که این افزایش قیمت برای بخش گسترده‌ای از کالاها رخ دهد، می‌تواند به افزایش تورم منجر شود. فرض کنید به هر دلیلی بدون آن که تولید یا واردات کالاها تغییر کند، به یکباره درآمد پولی مردم زیاد شود. در این صورت چنین اتفاقی رخ می‌دهد. یکی از دلایل و ریشه‌های این تورم، چاپ پول به خصوص به صورت بی‌رویه و نامتناسب با شرایط اقتصادی کشور است.

دلیل دوم افزایش قیمت به افزایش هزینه‌های تولید برمی‌گردد. به عنوان مثال حمله نظامی روسیه به اوکراین را در نظر بگیرید. به دلیل آن که دو کشور از تولیدکنندگان بزرگ گندم در جهان هستند، این اتفاق باعث می‌شود عرضه گندم در جهان مختل شود و قیمت آن در کشورهای واردکننده بالا برود.

در شرایط بحرانی و در کشورهایی که تا حدود زیادی وابسته به برخی از اقلام هستند، این وضعیت می‌تواند تورم‌زا باشد. گرفتن مالیات از تولیدکننده یا انواع موارد افزایش هزینه‌های تولید مانند تحریم‌ها نیز از سایر عوامل تورم هستند که ریشه مشابهی دارند.

سومین عاملی که باعث می‌شود تورم در کشوری ایجاد شود، سابقه تورم در یک کشور است. در واقع، هنگامی که تورم در یک کشور به موضوعی ساختاری تبدیل می‌شود، امکان این که در سال‌های آتی نیز شاهد تورم باشد، بالاتر می‌رود. تورم بلندمدت در ایران بالای 20 درصد است که برای یک کشور بسیار قابل توجه محسوب می‌شود. هنگام محاسبه تورم عوامل بالا را باید در نظر گرفت.

تورم چطور محاسبه می شود؟

گفتیم که برخی از افراد به نرخ تورم اعلام شده به دیده شک و تردید نگاه می‌کنند و معتقدند در محاسبه نرخ تورم اشتباه صورت گرفته است. این در حالی است که مسوولان مرکز آمار روی درستی آن تاکید دارند. اما چرا این احساس وجود دارد؟

شاید برای توضیح این موضوع بهتر باشد نحوه محاسبه تورم را با هم بررسی کنیم. برای محاسبه تورم ابتدا یک سال را به عنوان سال مبنا قرار می‌دهند تا تغییر قیمت‌ها را بر اساس آن بسنجند. پس از تعیین سال مبنا یا همان سال پایه، قدم اول این است که سبدی از کالاهای منتخب تعیین شود و وزنی به هر یک از آنها تخصیص داده شود.

این وزن بر اساس اهمیت آن کالا یا خدمات تعیین می‌شود. به عنوان مثال، بزرگترین سهم در محاسبه تورم به مسکن اختصاص دارد و پس از آن نیز خوراکی‌ها بیشترین تاثیر را در محاسبه تورم دارند. بنابراین تغییر شدید قیمت مسکن و خوراکی‌ها روی تورم تاثیر زیادی می‌گذارد.در طول زمان قیمت کالاها و خدمات تغییر می‌کند اما فرض بر این است که اگر بخواهیم همین کالاها و خدمات را یک ماه یا یک سال بعد، یا حتی در سال‌های آتی خریداری کنیم، چقدر باید هزینه کنیم.

برای این منظور از شاخص قیمت مصرف‌کننده در طول زمان استفاده می‌کنیم. مقدار شاخص در سال پایه برابر 100 قرار داده می‌شود و هر ماه برحسب تغییرات قیمتی عددی درج می‌شود. به این ترتیب تغییرات نرخ تورم در طول زمان به راحتی با یک محاسبه ساده قابل انجام خواهد بود.

فرمول محاسبه تورم چیست؟

در این بخش سعی می‌کنیم در مورد نحوه محاسبه نرخ تورم توضیحات مفصلی بدهیم. برای این که نرخ تورم را به دست بیاوریم، می‌توانیم شاخص قیمت مصرف‌کننده در یک مقطع زمانی را از شاخص قیمت در زمان مبدا کم کنیم و حاصل را بر شاخص قیمت مصرف‌کننده در زمان مبدا تقسیم کنیم. بیایید یک مثال را با هم مورد بررسی قرار دهیم. فرض کنید سال پایه 1400 باشد و بخواهیم تورم مرداد ماه 1403 را نسبت به مرداد 1402 به دست بیاوریم. در واقع می‌خواهیم بدانیم اکنون برای خرید همان کالاها و خدماتی که مرداد 1402می‌خریدیم چقدر باید بیشتر پول بدهیم.

برای این منظور شاخص قیمت مصرف‌کننده در مرداد ماه 1403 را از میزان این شاخص در مرداد سال 1402 کم می‌کنیم و حاصل را بر شاخص قیمت مرداد 1402 تقسیم می‌کنیم. در این صورت به محاسبه نرخ تورم در بازه یک ساله پرداخته‌ایم. به این ترتیب، باید 260.2 را منهای 197.73 کرده و حاصل را بر 197.73 تقسیم کنیم. نتیجه برابر است با: 0.3159اگر این عدد را در 100 ضرب کنیم، مقدار تورم در این بازه زمانی برحسب درصد به دست می‌آید که در اینجا 30.59 درصد است. محاسبه تورم به این شکل صورت می‌گیرد.

چرا مردم تورم را بالاتر از رقم اعلامی می دانند؟

حال که به شیوه محاسبه نرخ تورم اشاره کردیم، می‌خواهیم به این نکته اشاره کنیم که چرا مردم گاهی معتقدند تورم بالاتر از حد اعلام شده است. یکی از دلایل این احساس ممکن است ناشی از وزنی باشد که در محاسبه تورم استفاده شده است. در برخی مناطق کشور میزان اثرگذاری قیمت مسکن روی تورم بسیار بالاتر از نقاط دیگر است. حتی در یک کلانشهر ممکن است این نرخ تورم به دلیل تغییر قیمت مسکن متفاوت باشد.

علاوه بر این، سبدی که برای محاسبه تورم در نظر گرفته می‌شود، تعداد اقلام نسبتا محدودی را پوشش می‌دهد و کالاهای مورد نظر مردم ممکن است با کالاهای در نظر گرفته شده متفاوت باشند. در واقع باید به یاد داشت که منظور از تورم میانگین تغییرات سطح عمومی قیمت‌‌ها در یک بازه زمانی است و ممکن است کالاهای مورد نظر ما وزن کمی در محاسبه تورم داشته باشند.

تورم چطور سنجیده می شود؟

برای سنجش تورم معمولا سبدی از کالاهای اصلی مورد نیاز خانوارها انتخاب شده و متوسط تغییرات آنها به عنوان نرخ تورم شهر یا کشور یا هر منطقه اعلام می‌شود که به آن شاخص CPI می‌گویند. البته گاهی اوقات در مورد انتخاب این کالاها و وزنی که به مصرف آنها داده می‌شود، انتقاداتی صورت می‌گیرد و برخی تورم را متفاوت از تورم اعلام شده می‌دانند. تورم به طور کلی برحسب درصد بیان می‌شود.

چه کسانی از تورم سود می برند؟

تورم هم مانند هر پدیده اقتصادی برندگان و بازندگانی دارد. این برندگان و بازندگان به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. برندگان تورم کسانی هستند که سرمایه گذاری مناسبی انجام می‌دهند و شناخت خوبی از بازارها و تحولات آنها دارند. یک دسته دیگر برندگان تورم کسانی هستند که پیش از بروز تورم شدید وام‌هایی با بهره کمتر از نرخ رشد قیمت‌ها گرفته و آن را سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

به طور کلی می‌توان گفت بازندگان تورم بیشتر عموم مردم و کسانی هستند که سرمایه‌گذاری مناسبی نداشته یا پول خود را نقد نگه می‌دارند. به علاوه، کسانی که فاقد دارایی‌های ثابت مانند مسکن، طلا و دارایی‌های دیگری از این دسته هستند نیز با تشدید تورم و کاهش قدرت خرید ضعیف‌تر می‌شوند.

رابطه تورم با بازار سهام

دیدگاه اشتباهی که در بین بسیاری از افراد غیر حرفه‌ای وجود دارد این است که تورم باعث افزایش قیمت سهام می‌شود و بر بازار سهام تاثیر مثبت می‌گذارد. اما اگر بصورت دقیق و کارشانسی به این قضیه توجه کنیم به نظر متفاوتی می‌رسیم. افزایش تورم باعث کاهش بالقوه سودآوری شرکت‌های بورسی می‌شود. علاوه بر کاهش سود آوری بالقوه شرکت‌های بورسی، ایجاد نا اطمینانی در بازار منجر به خروج سرمایه گذاران از این بازار می‌شود.

از سوی دیگر در شرایطی که تورم وجود دارد بانک مرکزی ممکن است نرخ بهره را افزایش دهد، با افزایش نرخ بهره منابع از بازارهایی همچون طلا و سهام به سمت سپرده گذاری در بانک می‌روند، این کار نیز تاثیر منفی بر بازار سهام می‌گذارد.

تورم چگونه کنترل می شود؟

بر اساس نظریات اقتصادی، اقتصاددانان برای کنترل تورم از دو راهکار اصلی استفاده می‌کنند.

سیاست پولی انقباضی

در هر کشوری مجری و تصمیم گیرنده برای اجرای سیاست‌های پولی، بانک مرکزی است. بانک مرکزی می‌تواند با اجرای یک سیاست پولی انقباضی به کنترل تورم کمک کند. سیاست پولی انقباضی از طریق افزایش نرخ بهره بانکی صورت می‌گیرد. افزایش نرخ بهره باعث می‌شود که که مردم وجوه نقد خود را در بانک سرمایه گذاری کنند. با افزایش سرمایه گذاری مردم در بانک عملا حجم پول در دست مردم در بازار کاهش می‌یابد.

کاهش حجم پول باعث می‌شود قدرت خرج کردن افراد جامعه کاهش یابد و با کاهش قدرت خرج کردن، تقاضا برای خرید کالا و خدمات کاهش می‌یابد. بر اساس اصول اقتصادی، کاهش تقاضا برای کالا یا خدماتی می‌تواند باعث کاهش قیمت آن در بازار شود.

افزایش ذخیره قانونی

وقتی فردی سرمایه خود را در بانک سپرده‌گذاری می‌کند، بانک مرکزی بر اساس قانون درصد مشخصی از این مبلغ را به عنوان ذخیره قانونی نگه می‌دارد. نگه داشتن این مبلغ به معنی از دسترس خارج شدن آن از حساب فرد نیست بلکه به این معنی است که بانک نمی‌تواند از این مقدار مشخص وام ارائه دهد.

اگر ذخیره قانونی افزایش یابد میزان وام دهی بانک‌ها کاهش می‌یابد. کاهش میزان وام باعث کاهش حجم پول در دسترس مردم و کاهش قدرت خرج کردن آنان می‌شود. با کاهش قدرت خرج کردن، تقاضا در جامعه کاهش یافته و در نتیجه قیمت‌ها می‌توانند کاهش یابند.

راه های مقابله با تورم چیست؟

همانگونه که گفته شد، تورم باعث می‌شود در طول زمان وجوه نقدی که در دست مردم است قدرت خرید خود را از دست می‌دهند. برای فرار از تله تورم تنها راهی که وجود دارد سرمایه گذاری مناسب است. برای این کار می‌توانید در طلا، مسکن، سهام و خودرو سرمایه گذاری کنید. برای افراد به شدت ریسک‌گریز نیز صندوق های درآمد ثابت گزینه مناسب و بهتری در مقایسه با بانک هستند و بازدهی بالاتری نسبت به آن دارند.

وضعیت تورم در ایران!

سال‌هاست که اقتصاد ایران گرفتار تورم افسار گسیخته است. در بازه زمانی یک ساله از مرداد 1402 تا مرداد 1403 تورم نقطه به نقطه 31.59 درصد بوده است. این در حالی است که در بازه زمانی پنج ساله تورم نقطه به نقطه مرداد 1403 نسبت به مرداد 1398 تقریبا 409.6 درصد بوده است.