انواع بانکداری در جهان و ایران چگونه است؟

بانکداری به معنای کلی آن در جهان سابقه‌ای طولانی دارد. برخی شکل‌گیری اولین بانک‌های جهان را در منطقه بین‌النهرین و برخی دیگر ریشه آن را در روم، یونان و مصر می‌دانند. با این حال، بانک به معنی امروزی آن از قرن 17 میلادی آغاز شد. دلایل اصلی به وجود آمدن بانک‌ها را می‌توان ثروت و رونق اقتصادی و گردش مالی در میان قشرهای مختلف جامعه یا نیاز به تامین مالی شرکت‌ها با استفاده از سپرده‌های افراد عادی دانست. شروع بانکداری به معنای امروزی آن به دوران رنسانس برمی‌گردد. شهرهایی مانند فلورانس ایتالیا و جنووا به عنوان شهرهایی که در آن‌ها، ثروت و تجارت در جریان بوده است، از اولین شهرهایی به حساب می‌آیند که پدیده بانکداری مدرن را به وجود آورده‌اند.

با این‌که بانکداری در حال حاضر در هر کشوری به عنوان روشی برای تامین اهداف مالی و اقتصادی مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما هر کشوری شیوه بانکداری مربوط به خود را دارد. به عنوان مثال، شیوه بانکداری در ایران، با موازین اقتصاد اسلامی انجام می‌شود و چارچوب مربوط به قانون اسلامی را به عنوان خط مشی در نظر گرفته است.

حال که با تاریخچه‌ای از بانکداری آشنا شده‌ایم، می‌توان به سوالاتی مانند بانکداری چیست؟ انواع بانکداری کدام است؟ و دیگر سوالات مربوط به انواع بانکداری در جهان و ایران بپردازیم.

بانکداری چیست؟ انواع بانکداری کدام است؟

بانکداری به بازار پول مربوط می‌شود و در واقع عبارت است از مدیریت، تجهیز و تخصیص منابع در این بازار. با شناخت چهارچوب‌های بانکداری کشورهای مختلف می‌توان به ابعاد متمایزکننده در سیاست و اقتصاد آن‌ها پی برد.

بانکداری یکی از مهمترین مفاهیم الفبای اقتصاد است و از مدل‌های تجاری الگوبرداری می‌کند. مدل‌های تجاری که برای هر کشور با توجه به نیازها و پیشینه تاریخی آن متفاوت است. بنابراین، علاوه بر شناخت انواع بانکداری، بهتر است با مدل‌های تجاری هم آشنا شویم.

منظور از مدل تجاری چیست؟

وجود بحران‌های مالی در قسمت‌های مختلف جهان باعث شد تا بانکداری بتواند به نقش‌آفرینی مثبت و تأثیرگذاری در برطرف کردن این بحران‌های مالی بپردازد یا حداقل تاثیراتی برای کاهش آسیب‌های ناشی از بحران‌های مالی داشته باشد. بانک‌ها برای رسیدن به هدف‌های مالی و سیاست‌های خود در مواجهه با اتفاقات نامساعد مالی، از مدل‌های تجاری مختلفی بهره می‌برند.

استفاده از مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و عملیات که در بانکداری و مدل‌های تجاری به‌کار گرفته شده باعث می‌شود عملکرد مالی بهتر شود و اقتصاد از اوضاع پایدار برخوردار باشد.

فایده شناخت مدل‌های تجاری این است که می‌توان نحوه عملکرد بانک‌ها را در مقابل بحران‌های مالی و موفقیت آن‌ها در کم کردن ریسک‌های سیستماتیک رصد کرد و فرآیند آن‌ها را شناخت. البته تحلیل مدل‌های تجاری، نیاز به اطلاعات شفاف و منظم و معتبر دارد. این اطلاعات را بانک‌ها با ارائه و انتشار ترازنامه‌های مالی، در دسترس قرار می‌دهند. مهم‌ترین فایده مدل‌های تجاری، کمک به بانک‌ها برای رسیدن به اهداف‌شان است.

انواع بانکداری از نظر مدل تجاری

مدل‌های تجاری برای شناخت بانکداری به این خاطر از اهمیت زیادی برخوردار است که می‌توان انواع بانکداری را به کمک مدل تجاری دسته‌بندی کرد. اما می‌توان قبل از بررسی انواع بانکداری، به این موضوع بپردازیم که بانک‌ها، سهام‌داران و ذینفعان را به چند دسته تقسیم می‌کند.

1. مؤسسات مالی: بانک‌های عمومی و مؤسسات تعاونی و پس‌اندازی که ساختارهای مالکیتی مختلف دارند.

2. بانک‌های تجاری: این بانک‌ها از نظر سهامداران و ذینفعان بر اساس ساختار ارزش سهامدار بنا می‌شوند. بانک‌های تجاری، از فرآیندها و فعالیت‌های مختلفی برخوردار هستند.

به طور کلی، می‌توان گفت که بسیاری از انواع بانکداری به انواع تجاری، تعاونی و پس اندازی تشکیل می‌شوند. این موارد به ارائه خدمات مشخص شده و البته سنتی در جوامع می‌پردازند. بانک‌های سرمایه‌ای، تنها به فعالیت‌های تجاری مشغول هستند. باقی بانک‌ها هم به ارائه خدمات بانکی به مشتری‌های بزرگ و متوسط و کوچک می‌پردازند. برای تشخیص مدل‌های تجاری بانک‌ها، می‌توان از این معیارهای تشخیص استفاده کرد.

انواع بانکداری در جهان

بانکداری در جهان ویژگی‌ها و شیوه‌ها و روش‌های مختلفی دارند. در ادامه بانکداری ایران و جهان را در ادامه به طور جداگانه مورد بررسی قرار خواهیم داد.

بانکداری خرد

از انواع بانکداری در جهان و ایران می‌توان به بانکداری خرد اشاره کرد. بسیاری از ما به عنوان مخاطبان عادی بانک‌ها، بیش از هر نوع بانکداری دیگر با بانکداری خرد برخوردار داشته‌ایم و داریم. بانکداری خرد به ارائه خدماتی مانند افتتاح حساب بانکی، حواله‌های بانکی، ارائه کارت‌های بانکی و خدماتی از همین نوع می‌پردازد و این موارد از فعالیت‌های اصلی بانکداری خرد به حساب می‌آیند.

بانکداری خرد، معمولا به ارائه مستقیم خدمات می‌پردازد. بانک‌های خرد می‌توانند در قالب بانک‌های محلی بدون شعبه یا از شعب بانک‌های بزرگ دولتی باشند.

بانکداری خرد به عنوان امکانی برای بازاریابی انبوه برای بانک‌های بزرگ به حساب می‌آید. بانکداری خرد دارای 2 نوع متفاوت است:

1. اتحادیه اعتباری: مؤسسات غیرانتفاعی از نوع اتحادیه اعتباری به حساب می‌آیند. فعالیت اصلی اتحادیه‌های اعتباری، ارائه خدمات مالی است. مالکیت این مؤسسات بر عهده خود مشتریان است.دریافت سود کم از وام و امکان فراهم کردن نرخ پس‌انداز بهتر از اهداف به وجود آمدن اتحادیه‌های اعتباری از طرف بانکداری خرد است.

2. بانک مصرف‌کنندگان: بانکداری خرد دارای نوع دومی هم هست که به عنوان بانک‌های مصرف‌کنندگان شناخته می‌شود. خدمات اصلی بانک‌های مصرف کنندگان شامل دریافت سپرده مشتریان و اعطای وام می‌شود.

بانکداری تجاری

نهادهای مالی که با جمع‌آوری سپرده و اعطای وام به مشتریان فعالیت می‌کنند را به عنوان بانکداری تجاری می‌شناسند. البته گفتنی است که بانکداری تجاری دارای خدمات متنوعی است. نوع خدمات بانک‌های تجاری در دسته بانک‌های خرد به حساب می‌آید.

امور سپرده‌گذاری، بررسی و رسیدگی حساب‌ها و دریافت وام از دیگر خدماتی هستند که بانکداری تجاری ارائه می‌دهد. بانک‌های تجاری بر اساس منابع و سرمایه‌های خود و همچنین درآمدی که از سرمایه‌گذاری به دست می‌آورند، به مشتریان خود وام می‌دهند.

بانکداری سرمایه گذاری

بانکداری سرمایه‌گذاری در ایران را با شرکت‌های تامین سرمایه هم می‌شناسند. بیش‌تر فعالیت بانکداری سرمایه‌گذاری بر اساس معاملات اوراق مشتقه و معاملات ارزی و تجارت کالا و خرید سهام و اوراق بهادار است. تشکیل بانک‎‌های سرمایه‌گذاری در 3 نوع انجام می‌شود:

1. بخش جلو سازمانی: محلی که تمام فعالیت‌های بانکی مانند خدمات تجاری و خرید و فروش در آن انجام می‌شود. بخش جلو سازمانی از مدیریت سرمایه‌گذاری، بانکداری تجاری، تملک و ادغام، معاملات ارزی جهانی و سرمایه‌گذاری مالی و تجارت کالا و افزایش سرمایه تشکیل می‌شود.

2. بخش میان‌سازی: هر آن‌چه که در چهارچوب امور مدیریتی بانکی قرار داشته باشد، به بخش میان‌سازی مربوط می‌شود. حضور در بازار و کسب سود و نظارت مالی دارایی بانک به عهده بخش جلو سازمانی در نوع بانکداری سرمایه گذاری است. همچنین، نظارت ریسک‌های موجود در فرایند سرمایه گذاری را بخش میان‌سازی انجام می‌دهد.

3. بخش پشت‌سازمانی: پشتیبانی فناوری و اطلاعات بانک به بخش پشت‌سازمانی مربوط می‌شود. تراکنش‌ها و عملیات اجرایی هم از دیگر وظایف بخش پشت‌سازمانی به حساب می‌آید.

انواع بانکداری در ایران

بانکداری در ایران بر اساس ماده 8 پیش‌نویس قانون بانکداری، به 5 نوع تقسیم‌بندی می‌شود:

این نکته را باید در نظر داشت که از انواع بانکداری در ایران، تنها بانک تجاری امکان انجام فعالیت‌های بانکی را دارد. بعضی از بانک‌ها بنابر فعالیتی ویژه تشکیل می‌شوند. به همین خاطر، هر کدام از آن‌ها، خدمات خاصی ارائه می‌دهند.

بعضی دیگر از این بانک‌ها را دولت تاسیس می‌کند. به عنوان مثال، بانک کشاورزی، برای امور کشاورزی تأسیس می‌شود. بانک مسکن برای اعطای تسیهلات مسکن، بانک صنعت و معدن برای فعالیت‌های صنعتی، بانک توسعه صادرات برای رونق و افزایش توسعه صادرات در کشور و بانک کارگشایی برای رفع نیازهای مالی و فوری تأسیس شده‌اند.