قیمت واقعی دلار چطور محاسبه می شود؟

یکی از سوالاتی که در ذهن بسیاری از افراد جامعه وجود دارد این است که قیمت واقعی دلار چقدر است. در ایران نظام ارزی تک نرخی نیست و به همین دلیل هم بسیاری از افراد قیمت ارز موردنیاز خود را نمی‌دانند. از آنجا که نرخ ارز بر زندگی فرد فرد جامعه تاثیر مستقیم و غیرمستقیم دارد و با نوسانات اقتصادی هم مرتبط است، مردم با استفاده از کانال‌های ارتباطی و وسلیه‌های گوناگون سعی می‌کنند نرخ ارزهای معتبری مانند دلار و یورو را بدانند. نکته‌ای که در اینجا اهمیت دارد آن است که نرخ ارز واقعی با یک فرمول ثابت بدست نمی‌آید بلکه کارشناسان اقتصادی با چند روش مختلف قیمت واقعی آن را بررسی می‌کنند. در ادامه به تشریح این موضوع می‌پردازیم که چطور قیمت واقعی دلار را در بازار آزاد بدانیم.

اهمیت نرخ ارز

با توجه به اینکه در هر کشوری منابع محدودند، کشور نمی‌تواند تمام نیازهای خود را رفع کند. حتی اگر کشور مورد نظر از لحاظ تکنولوژی و سرمایه لازم برای تولید بسیاری از کالاها به سایر کشورها نیاز نداشته باشد، باز هم امکان دارد از نظر مزیت نسبی، تولید برخی کالاها برای آن کشور صرفه اقتصادی نداشته باشد.

در نتیجه از لحاظ اقتصادی به صرفه‌تر است که از کشورهای دیگر واردات انجام دهد. اما برای کشورهایی که علاوه بر سرمایه لازم، تکنولوژی ساخت نیز نداشته باشند وضعیت بدتر خواهد بود. به همین دلیل است که نیاز به ارز در کشورهای در حال توسعه بسیار شدیدتر از سایر کشورها است.

نرخ ارز اسمی چیست؟

نرخ ارز اسمی به هزینه مبادله یک واحد از ارز یک کشور با ارز کشور دیگری گفته می‌شود. برای مثال اگر نرخ اسمی ریال ایران به دلار آمریکا برابر با $1=IIR500000 باشد، یعنی یک فرد ایرانی می‌تواند در ازای پرداخت 500000 ریال یا پنجاه هزار تومان، یک دلار دریافت کند.

حالا که به نرخ ارز اشاره کردیم به این موضوع اشاره خواهیم کرد که چطور قیمت واقعی دلار را در بازار آزاد بدانیم.

محاسبه نرخ ارز بر حسب تورم

یکی از روش‌های که در بدست آوردن نرخ ارز استفاده می‌شود، استفاده از اختلاف تورم در دو کشوری است که قرار است مورد بررسی قرار گیرند. در این مقاله چون می‌خواهیم نرخ واقعی دلار آمریکا را در برابر ریال ایران به دست آوریم، از تورم این دو کشور برای تعیین قیمت واقعی دلار استفاده می‌کنیم. این روش را با یک مثال ساده توضیح می‌دهیم.

فرض کنید تورم نقطه‌ای در آمریک 10 درصد و تورم در ایران 50 درصد باشد. در این صورت اختلاف تورم بین ایران و آمریکا در یک سال 40 درصد خواهد بود. حال باید قیمت دلار در این بازه یک ساله 40درصد افزایش پیدا کرده باشد. یعنی اگر قیمت واقعی دلار در سال قبل همین مواقع 30 هزار تومان بوده، باید پس از گذشت یک سال به 42 هزار تومان رسیده باشد. برای بدست آوردن این عدد ابتدا به قیمت دلار 40 درصد اضافه می‌شود و سپس رقم بدست آمده با قیمت فعلی دلار جمع می‌شود.

اگر قیمت دلار در بازار کمتر از این مقدار باشد یعنی پتانسیل‌هایی برای رشد آن وجود دارد و برعکس اگر بالاتر رفته باشد در صورت بهبود شرایط احتمال کاهش آن نیز ممکن است. البته این اعدادی که اشاره کردیم فرضی هستند و فقط برای یادگیری ذکر شده‌اند. ضمن این که باید دقت داشت که این قیمت‌ها به عوامل دیگری هم می‌توانند ارتباط پیدا کنند.

محاسبه ارزش واقعی با استفاده از رشد نقدینگی و رشد تولید

یکی دیگر از روش‌های بدست آوردن قیمت واقعی ارز استفاده از اختلاف رشد نقدینگی و رشد تولید ناخالص داخلی است. به عنوان مثال اگر رشد نقدینگی در پایان سال قبل در ایران 20 درصد بوده باشد و رشد تولید ناخالص داخلی نیز 5 درصد باشد می‌توان با کمک گرفتن از اختلاف این دو شاخص اقتصاد کلان، قیمت واقعی دلار را تعیین کرد.

در این حالت، اختلاف رشد نقدینگی و رشد تولید ناخالص داخلی 15 درصد است. با توجه به مثال قبل که بصورت فرضی قیمت دلار در بازار را 30 هزار تومان در نظر گرفتیم، قیمت واقعی دلار پس از یک سال باید 15 درصد بیشتر از قیمت آن در ابتدای سال باشد. یعنی قیمت واقعی دلار برابر با 34 هزار و 500 تومان می‌شود. همان طور که گفتیم این اعداد فرضی هستند و واقعی نیستند اما به شما کمک می‌کنند تا بتوانید در سال‌ها یا ماه‌های آینده قیمت واقعی دلار را تخمین بزنید.

محاسبه ارزش واقعی دلار بر حسب قیمت سکه بهار آزادی

برای محاسبه قیمت دلار از طریق سکه طلا باید به چند نکته توجه کرد. سکه و اونس طلا در عیار و وزن با یکدیگر تفوات دارند. وزن سکه 8.13 گرم و وزن اونس طلا معادل 31.103 گرم است. از سوی دیگر عیار سکه 21.6 و عیار اونس طلا 24 است.

برای اینکه بتوانیم قیمت واقعی دلار را از طریق قیمت سکه محاسبه کنیم ابتدا باید یک شاخص بسازیم. این شاخص از یک صورت و مخرج تشکیل شده است. در صورت شاخص، عیار اونس ضرب در وزن آن قرار دارد و در مخرج کسر، عیار سکه ضرب در وزن آن قرار دارد.

سپس باید قیمت سکه را بر حسب تومان بر قیمت اونس بر حسب دلار تقسیم کنیم و عدد بدست آمده را در شاخص ضرب کنیم. عدد شاخص بر اساس عیار و وزن سکه و اونس طلا برابر 4.2 است.

به عنوان مثال اگر قیمت سکه در داخل ایران 42 میلیون تومان باشد و قیمت اونس طلا برابر 2300 دلار باشد، قیمت واقعی دلار برابر 76 هزار و 695 تومان است.

محاسبه ارزش واقعی دلار بر حسب برابری نرخ ارزهای خارجی

روش دیگری که برای محاسبه ارزش واقعی دلار استفاده می‌شود، بهره‌گیری از برابری نرخ ارزهای خارجی است. برای این کار ابتدا نرخ برابری دلار را با یک ارز خارجی بدست می‌آوریم و سپس بر اساس آن قیمت دلار را محاسبه می‌کنیم.

به عنوان مثال، اگر نرخ برابری دلار در برابر درهم 3.67 و قیمت درهم در بازار 17000 تومان باشد. قیمت دلار بر اساس نرخ برابری معادل 62 هزار و 390 تومان خواهد بود.

محاسبه نرخ ارز واقعی برحسب شاخص قیمت کالاها

روش بهتری که برای بدست آوردن قیمت واقعی ارز استفاده می‌شود، استفاده از شاخص قیمت کالا و خدمات است. در این روش ابتدا شاخص قیمت کالا و خدمات هر کدام از کشور‌های مدنظر را بر حسب سال پایه مشخص به دست می‌آورند.

برای به دست آوردن نرخ ارز واقعی با استفاده از این روش ابتدا نسبت شاخص قیمت کالا و خدمات در کشور مورد نظر (در این مقاله آمریکا) را به شاخص قیمت کالا و خدمات را در ایران حساب می‌کنند و سپس نرخ ارز اسمی در بازار را ضرب در نسبت به دست آمده خواهند کرد.

در این روش برای تعیین قیمت واقعی ارز، سال پایه‌ای که برای شاخص قیمت کالا و خدمات مصرف کننده در نظر گرفته شده، بسیار با اهمیت است. زیرا سال پایه باید به گونه‌ای انتخاب شود که در آن مدت شوک‌های اقتصادی اتفاق نیفتاده باشد یا حداقل شوک‌ها بسیار کم باشد.

شاخص دلار چیست؟

همانگونه که گفته شد شاخص دلار آمریکا بسیار مهم است. این شاخص برابری قیمت دلار را در برابر سبدی از شش ارز خارجی قدرتمند محاسبه می‌کند. این سبد شامل دلار کانادا (CAD)، کرون سوئد (SEK)، فرانک سوئیس (CHF)، پوند انگلیس (GBP)، یورو (EUR) و ین ژاپن (JPY) می‌شود. از میان ارزهای تشکیل دهنده سبد شاخص دلار، یورو بزرگ‌ترین سهم را دارد. زیرا 57.6 درصد از سبد شاخص دلار را تشکیل داده است. البته ارزهای دیگر سهم کمتری در مقایسه با یورو در سبد شاخص دلار دارند. سهم سایر ارزهای این سبد اینگونه است که، ین ژاپن 13.6 درصد، پوند انگلستان 11.9 درصد، دلار کانادا 9.1 درصد، کرون سوئد 4.2 درصد و فرانک سوئیس 3.6 درصد از کل سبد را شامل می‌شوند.

رشد و کاهش شاخص دلار به چه معنی است؟

میزان پایه شاخص دلار عدد 100 است. اگر این شاخص به بالاتر از 100 برسد به معنی قویتر شدن دلار در برابر سایر ارزهای موجود در سبد است. به عنوان مثال اگر شاخص دلار در بازار به 115 برسد به این مفهوم است که قیمت دلار 15 درصد نسبت به ارزهای متعبر دیگری که در سبد برابری شاخص وجود دارد افزایش قیمت پیدا کرده است و اگر این شاخص به 95 برسد به معنی کاهش 5 درصدی قیمت دلار در برابر ارزهای موجود در سبد خواهد بود.

افزایش یا کاهش عدد شاخص دلار دارای اهمیت اقتصادی است. زیرا هرگاه این شاخص افزایش یابد به این معنی است که فعالان اقتصادی سایر کشورها ارزهای رایج خود را بنا به دلایل اقتصادی و برای حفظ ارزش سرمایه‌های خود به دلار آمریکا تبدیل می‌کنند. در این صورت می‌توان یک روند روبه رشد برای قیمت دلار در برابر ریال را نیز پیش بینی کرد. برعکس برای افت شاخص دلار نیز ممکن است گاهی شاهد کاهش قیمت دلار در بازار باشیم. البته تعیین دقیق این تحولات و تغییرات نرخ ارز به عوامل زیادی بستگی دارد.

چرا قیمت دلار در بازار بالاتر از قیمت ذاتی آن معامله می‌شود؟

در این مطلب به اختلاف نرخ تورم دو کشور به عنوان یکی از راه‌های سنجش قیمت واقعی ارز اشاره کردیم. در واقع، در این روش نرخ ارزی مانند ریال باید به میزان اختلاف تورم دو کشور ایران و آمریکا تغییر کند. با این حال، اگر تورم دو کشور را مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم که قیمت دلار در بازار آزاد در برخی سال‌ها بسیار بیشتر از اختلاف نرخ تورم دو کشور بالا رفته است. در واقع، در این شرایط قیمت دلار در بازار آزاد بیش از قیمت ذاتی آن شده است. اما چرا و چطور این اتفاق رخ می‌دهد؟

در نمودار زیر مقایسه‌‌ای بین قیمت دلار در بازار آزاد و قیمت دلار بر اساس اختلاف تورم آمریکا و ایران انجام شده است. قیمت دلار در بازار آزاد در سال 1393 به طور متوسط 32800 تومان بوده است. نمودار زیر قیمت دلار را در سال‌های بعد با توجه به قیمت آن در بازار آزاد و نیز در صورتی که به اندازه تورم دو کشور رشد می‌کرد، ترسیم کرده است.

بر اساس این نمودار، از سال 1394 تا 1396 اختلاف قیمت آشکاری بین قیمت دلار در بازار آزاد و قیمت ذاتی دلار براساس اختلاف تورم ایران و آمریکا به چشم نمی‌خورد. اما در سال 1396 با پیروزی ترامپ در انتخابات و شکل گرفتن انتظارات تورمی، قیمت دلار در بازار آزاد اختلاف معناداری با قیمت دلار بر اساس اختلاف تورم دو کشور پیدا می‌کند. این موضوع تا سال 1399 هم پابرجاست. اما در سال‌های 1400 و 1401 به دلیل تعدیل انتظارات، شرایط تغییر می‎‌کند و قیمت دلار بر اساس تورم معنای بیشتری دارد. در نهایت، در سال 1402 شاهد بودیم که انتظارات تورمی دوباره کمی بالاتر رفت و قیمت دلار در بازار آزاد از قیمت واقعی آن فاصله گرفت.

جمع بندی

افراد به دلایل زیادی به ارز‌های خارجی نیازدارند و می‌خواهند قیمت دلار در بازار آزاد را بدانند. به همین دلیل هم پاسخ به این سوال که چطور قیمت واقعی دلار را در بازار آزاد بدانیم، اهمیت دارد. قیمت واقعی ارز را به روش‌های مختلفی می‌توان محاسبه کرد اما متداول‌ترین روش‌ها برای این کار استفاده از نرخ تورم، اختلاف رشد نقدینگی و رشد تولید ناخالص داخلی و شاخص قیمت مصرف کننده است. در ایران به دلیل وجود تورم و عدم ثبات در نرخ ارز همواره این چالش برای افراد وجود دارد که چطور از پول خود در برابر افت و خیزهای بازار سرمایه مراقبت کنند. یکی از روش هایی که میتوان با اطمینان این کار را انجام دهید استفاده از صندوق های سرمایه گذاری است. در این حالت افراد متخصص و شرکت هایی با ساز و کارهای منظم و دانش مالی پول شما را در بازارهای مختلف سرمایه گذاری می کنند تا در دراز مدت ارزش آن از بین نرود.