اوراق مشتقه چیست؟ انواع اوراق مشتقه در بازار سرمایه گذاری

برای این که با بازار مشتقه آشنا شویم، بهتر است ابتدا به بررسی اوراق مشتقه بپردازیم. اوراق مشتقه نوعی اوراق مالی پیچیده است که بین دو یا چند طرف تنظیم می‌شود. معامله‌گران از مشتقات برای دسترسی به بازارهای خاص و تجارت دارایی‌های مختلف استفاده می‌کنند. به طور معمول، مشتقات نوعی سرمایه گذاری پیشرفته در نظر گرفته می‌شوند.

رایج‌ترین دارایی‌هایی که در دنیا برایشان اوراق مشتقه وجود دارد، عبارتند از: سهام، اوراق قرضه یا مشارکت، کالاها، ارزها و شاخص‌های بازار. از مشتقات می‌توان برای پوشش یک موقعیت، گمانه زنی در مورد جهت حرکت یک دارایی اساسی یا دادن اهرم به دارایی‌ها استفاده کرد. این دارایی‌ها معمولاً در بورس یا فرابورس معامله می‌شوند و از طریق کارگزاری‌ها خرید و فروش می‌شوند.

بازار مشتقه چیست؟

انواع مختلفی از مشتقات وجود دارند که می‌توانند برای مدیریت ریسک، سفته‌بازی و اهرم یک موقعیت استفاده شوند. بازار مشتقات، بازاری است که به رشد خود ادامه می‌دهد و محصولاتی را متناسب با هر نیاز یا تحمل ریسک ارائه می‌دهد. دو دسته از محصولات مشتقه وجود دارد: قفل و اختیار. قرارداد قفل (مانند قراردادهای آتی، فروارد یا مبادله)، طرفین مربوطه را از ابتدا به شرایط توافق شده در طول قرارداد متعهد می‌کند. از سوی دیگر، قرارداد اختیار معامله (به عنوان مثال، اختیار خرید سهام)، حق خرید یا فروش دارایی یا اوراق بهادار پایه به قیمتی خاص را در تاریخ انقضای اختیار یا قبل از آن، به دارنده پیشنهاد می‌دهد.

انواع اوراق مشتقه کدام است؟

رایج ترین انواع مشتقه عبارتند از: آتی، فروارد، مبادله و اختیار.

قرارداد فیوچرز یا آتی (Futures)

قرارداد آتی یا به طور ساده آتی، توافقی است بین دو طرف برای خرید و تحویل یک دارایی به قیمت توافق شده در تاریخ آتی. قراردادهای آتی قراردادهای استاندارد شده‌ای هستند که در بورس معامله می‌شوند. معامله‌گران از یک قرارداد آتی برای پوشش ریسک خود یا سفته بازی در قیمت دارایی پایه استفاده می‌کنند. طرفین درگیر موظف به انجام تعهد خرید یا فروش دارایی پایه هستند.

مثال پیمان فیوچرز

به عنوان مثال، در 5 اسفند 1402، شرکت A قرارداد آتی زعفران را به قیمت مثلا 500 تومان می‌خرد که در 19 مرداد 1402 منقضی می‌شود. این شرکت این کار را انجام می‌دهد زیرا در مرداد به زعفران نیاز دارد و نگران است که قیمت زعفران افزایش یابد. خرید یک قرارداد آتی زعفران ریسک شرکت را پوشش می‌دهد زیرا فروشنده موظف است پس از پایان مدت قرارداد، زعفران را به قیمت 500 به ازای یک گرم به شرکت A تحویل دهد. فرض کنید قیمت زعفران تا 19 مرداد 1402 به 600 تومان در هر گرم افزایش یابد. شرکت A می‌تواند تحویل زعفران را از فروشنده قرارداد آتی بپذیرد، اما اگر دیگر به زعفران نیاز نداشته باشد، می‌تواند قرارداد را قبل از انقضا بفروشد.

قرارداد فوروارد (Forward)

پیمان‌های آتی یا فروارد مشابه قراردادهای فیوچرز هستند، اما در بورس معامله نمی‌شوند. این قراردادها فقط در خارج از بورس معامله می‌شوند. هنگامی که یک قرارداد آتی ایجاد می‌شود، خریدار و فروشنده ممکن است شرایط، اندازه و فرآیند تسویه را تشریح کنند. به عنوان محصولات فرابورس، قراردادهای آتی درجه بیشتری از ریسک برای هر دو طرف دارد.

مثال قرارداد آتی

قرارداد فوروارد مانند قرار داد فیوچرز هستند. با این تفاوت که زمان تسویه فقط در موعد سر رسید است.

قراردادهای آتی در بورس تهران بر اساس دارایی های زیر انجام می شود:

قراردادهای آتی در بورس تهران بر اساس دارایی های زعفران، نقره، شمش طلا و سکه طلا معامله می‌شوند.

قرارداد اختیار معامله (Option)

قرارداد اختیار معامله مشابه قرارداد آتی است، زیرا توافقی است بین دو طرف برای خرید یا فروش یک دارایی در تاریخ از پیش تعیین شده آتی به قیمتی خاص. تفاوت اصلی بین اختیار معامله و قراردادهای آتی در این است که در اختیار معامله، خریدار موظف به اعمال توافق خود برای خرید یا فروش نیست.

مثال قرارداد اختیار معامله در بورس تهران

با ذکر مثالی موضوع روشن‌تر می‌شود. فرض کنید آقای الف می‌خواهد 1000 سهم را از آقای ب خریداری کند. قیمت هر سهم در حال حاضر 200 تومان است. اما آقای الف برای چهار ماه آینده یک قرارداد اختیار معامله با آقای ب منعقد می‌کند و به ازای هر سهم 10 تومان به آقای ب پرداخت می‌کند. زیرا آقای الف معتقد است که در چهار ماه آینده قیمت هر سهم به 250 تومان می‌رسد.

اگر در چهار ماه آینده قیمت سهم به 250 تومان رسید، آقای الف که خریدار اختیار معامله است، سهام خود را از آقای ب تحویل می‌گیرد و سود می‌کند. اما اگر در موعد قرارداد قیمت سهم به 150 تومان رسید آقای الف از اختیار معامله خود استفاده می‌کند و سهام را نمی‌خرد. البته در این صورت آقای الف دیگر نمی‌تواند 10 تومانی که به ازای هر سهم در ابتدای قرارداد به آقای ب پرداخت را پس بگیرد.

قرارداد معاوضه یا سوآپ (Swap)

سوآپ یکی دیگر از انواع متداول مشتقه است که اغلب برای مبادله یک نوع جریان نقدی با دیگری استفاده می‌شود. این قرارداد برای ثابت نگه داشتن قیمت کالای مصرفی در آینده است. به عنوان مثال، فردی برای شش ماه آینده قرارداد سوآپ با فرد دیگری برای خرید لاستیک خودرو امضا می‌کند. این قرارداد به این صورت است که فرد خریدار پول لاستیک‌های خودرو را در حال حاضر به طرف دیگر قرارداد پرداخت می‌کند تا در شش ماه آینده طرف دیگر پولی به اندازه خرید لاستیک در اختیار خریدار قرار دهد. در این صورت برای طرف اول قرارداد سوآپ (خریدار) قیمت کالای مصرفی در آینده ثابت خواهد ماند.

انواع دارایی پایه در اوراق مشتقه

متداول‌ترین دارایی‌ها برای مشتقات شامل سهام، اوراق قرضه، کالاها و ارزها هستند و این دارایی‌ها معمولا از طریق کارگزاری‌ها خریداری می‌شوند.

تفاوت بازار فیزیکی و مشتقه

بازار فیزیکی یکی از بازارهای موجود در بورس کالا است که در آن فروشندگان کالاهای خود را برای فروش عرضه می‌کنند و خریدارها این کالاها را طبق قوانین و مقررات بورس کالا خریداری می‌کنند. در واقع در بازار فیزیکی همانند بازارهای سنتی کالاهای مختلفی خرید و فروش می‌شود. اما در بازار مشتقه بورس کالا قراردادهای آتی و اختیار معامله که اوراق مشتقه‌ هستند، خرید و فروش می‌شوند. ارزش این اوراق مشتقه بر اساس کالای مربوطه به‌عنوان دارایی پایه تعیین می‌شود.

چه کسانی اوراق مشتقه در بورس را معامله می‌کنند؟

بسیاری از افراد برای اینکه بتوانند ریسک قیمتی را در آینده پوشش دهند می‌توانند اوراق مشتقه خریداری کنند. انگیزه اصلی افراد برای معامله اوراق مشتقه، پوشش ریسک قیمت است.

نحوه خرید اوراق مشتقه در بورس چگونه است؟

برای خرید اوراق مشتقه باید ابتدا همانند شروع سرمایه گذاری در بورس عمل کنید، یعنی ابتدا باید در سامانه سجام ثبت نام کنید. سپس باید در کارگزاری کد معاملاتی بازار آتی دریافت کنید. بعد از دریافت کد معاملاتی بازار آتی، لازم است که دو حساب باز کنید: یک حساب در اختیار سازمان بورس و یک حساب پشتیبان.

فرد سرمایه گذار نمی‌تواند از حساب در اختیار بورس پول برداشت کند و حق برداشت منحصرا در اختیار سازمان بورس است. حساب پشتیبان یا حساب شخصی، حسابی است که به حساب عملیاتی وصل می‌شود و برای برداشت وجه کاربرد دارد.

برای انجام معامله باید حساب در اختیار بورس را شارژ کنید. در انتها نماد مورد نظر خود را در کارگزاری پیدا می‌کنید و معامله مورد نظر را انجام می‌دهید.

مزایای و معایب اوراق مشتقه

مزایای اوراق مشتقه را می‌توان توانایی مدیریت و برنامه‌ریزی برای آینده و همچنین پوشش ریسک قیمت دانست. از سوی دیگر، نوسانات زیاد و احتمال زیان چشمگیر در برخی از استراتژی‌های اوراق مشتقه از جمله معایب اوراق مشتقه به حساب می‌آیند.

تاریخچه اوراق مشتقه در جهان

اولین بار در جهان کشاورزانی در شیکاگو آمریکا از اوراق مشتقه استفاده کردند. البته نه به معنای واقعی چیزی که در حال حاضر می‌بینیم. این کشاورزان برای اینکه اطمینان داشته باشند در آینده محصولات آن‌ها فروش می‌رود، قراردادهایی را تنظیم می‌کردند که تحویل کالا یا قیمت آن‌ها در آینده انجام شود.

تاریخچه اوراق مشتقه در ایران

برای اولین بار اوراق مشتقه در سال 1387 در بازار ایران شروع به فعالیت کردند.